حاجت موکد بشر به اخلاق(قسمت پایانی)

مساله سوم که کمتر به آن پرداخته شده است این است که فناوری کار دیگری هم ‌می‌کند و آن ایجاد خواسته‌های جدید است. به این معنا که امروزه اکثر میل‌های ما که قبلا به دلیل فقدان فناوری به فعلیت نمی‌رسید، محقق می‌شوند.
تیلور می‌گوید ما روزی برای رفع نیاز به سوی تکنولوژی دست دراز کردیم، اما الان می‌بینیم تکنولوژی هم رفع ‌نیاز می‌کند و هم ایجاد نیازهای دیگر و این باعث شده است که انسان تبدیل به یک تیتان، یعنی یک موجود غول‌پیکر شود. نکته چهارم این ‌است که در قدیم اگر کسی دایره مقدورات را رسم می‌کرد، دایره ماذونات همیشه کوچکتر از مقدورات بود. معنای این سخن این است که انسان سنتی خیلی کارها را می‌توانست انجام دهد ولی به خودش اجازه انجام آنها را نمی‌داد. انسان سنتی معتقد بود اگر همه ماذونات تبدیل به مقدورات شود برای خودش و همچنین دیگران خطرناک است. بشر امروز اما هر چه را که قدرت انجام آن را دارد به خودش اجازه انجام آن را هم می‌دهد؛ به این دلیل که نوعی نیهیلیزم به معنای دقیق کلمه در ذهن و ضمیر انسان جدید پدید آمده و ارزش‌ها بی‌ارزش شده‌اند. انسان قدیم یک ضابط و دیده‌بان درونی داشت و این دیده‌بان امروز از بین رفته است. اگر امروز کسانی را می‌بینید که هنوز دیده‌بان درونی دارند به این خاطر است که هنوز امروزی نشده‌اند.

این نواندیش دینی در پایان این بخش از صحبت‌هایش گفت که ما به این 4 لحاظ از قدیم متفاوت شده‌ایم و اینها باعث می‌شوند که توجه بیشتری به اخلاق داشته‌ باشیم. او علت این امر را چنین می‌داند: اگر اخلاق نداشته باشیم از آبا و اجدادمان که بی‌اخلاق بوده‌اند هم خطرناکتر می‌شویم و نوادگان ما هم از "ما"ی بی‌اخلاق خطرناکتر می‌شوند؛ چون این عوامل دائما درحال بسط‌اند. ملکیان در ادامه باز هم تاکید کرد که به علل مختلف امروزه اخلاقی زیستن دشوارتر شده است و انسان جدید کمتر می‌تواند تن به ضوابط اخلاقی بدهد.

وی علل آن را چنین برشمرد: در عمده تاریخ گذشته بشر،  دین ضامن اجرای اخلاق بوده است. مردم به جهت اینکه متدین بودند، اخلاقی زندگی می‌کردند. بسیاری از ناقدان دین می‌گویند خود دین هم یک سری «بی‌اخلاقی پیشگی‌هایی» دارد. مثلا می‌گویند دیانت، تعصب، جزم، جمود و پیشداوری را زیاد می‌کند. کاری به صحت و سقم این مدعا ندارم ولی به هرحال گفته‌اند. اما دین اگر این عیوب را هم داشت، بزرگترین پشتوانه اخلاقی زیستن انسان قدیم بوده است. ضمانت اخلاقی از ناحیه دین، در ساده‌ترین وجهش در بهشت و جهنم قابل‌ مشاهده است. شخص تصور می‌کرد اگر اخلاقی زندگی نکند خودش را از بهشت محروم می‌کند و البته پشتوانه‌های عمیق‌تر از این هم داشت. کسانی ممکن بود پروای بهشت و جهنم را هم نداشته باشند ولی باز هم اخلاقی زندگی می‌کردند؛ چون کسب رضای خدا برایشان مهم بود. اما آهسته آهسته دین به جهات مختلفی در نظر انسان کم‌رنگ شد.

ملکیان گفت که در این‌باره قضاوتی ندارد و اشاره کرد که در همه جا آن صولت و احتشامی که دین در اذهان و نفوس مردم داشت، به‌تدریج کم ‌شد. او در ادامه این بحث گفت: پدیده دین متوقف بر این امر بود که خدا علاوه بر اینکه رب تکوینی ماست، رب تشریعی ما هم هست. یعنی علاوه بر اینکه خدا کل جهان هستی را خلق کرده است، در مورد انسان‌ها یک استثنا قائل شده و آن اینکه بعد از اینکه کل جهان را خلق کرد و تکوینا رب آن است ولی در مورد شئون موجودات دیگر مداخله نمی‌کند، اما در مورد انسان‌ می‌خواهد ربوبیت تشریعی هم اعمال کند. یعنی امر و نهی می‌کند و به همین دلیل اطاعت و عصیان پیش ‌می‌آید و به تبع آن ثواب و عقاب. این دیدگاه البته مخالفان و موافقان فراوانی هم پیدا کرد. مخالفان معتقد بودند خدا فراتر از آن چیزی است که بخواهد در شئون و امور دخالت کند. مصداق این دخالت هم نبوت است. هیمنه دین  به تدریج  کمرنگ شد و همین‌طور نبوت. متقابلا ادیانی هم که قائل به نبوت و وحی بودند ضعیف شدند. وقتی هم که پشتوانه دین از دست رفت، اخلاق هم در خیلی‌ها از بین‌ رفت.

مصطفی ملکیان سپس مساله کثرت ارتباطات را هم وارد بحث خود کرد و گفت: در گذشته امکان داشت کسی در دهی زندگی کند و شیعه باشد و چند ده آن طرف‌تر کسانی زندگی کنند که سنی باشند. بنابراین امکان داشت انسانی در مذهب و دین خودش به دنیا بیاید و رشد کند و در همان مذهب هم زندگی‌اش به پایان برسد.
در چنین محیطی می‌شد دم از حقانیت دین «تو»  زد و دم از کاملتر بودن دین «تو»، چون انسان ساده بدون ارتباط گسترده، جنس دیگری ندیده بود که دست به مقایسه بزند. بنابراین در گذشته که محدودیت در ارتباطات وجود داشت، بهتر می‌شد دعوی بهترین و کاملترین دین را داشت، اما به مجرد اینکه انسان با دین‌های دیگر آشنا شد دو واقعیت گریزناپذیر است: یکی اینکه می‌فهمد اگر فلان دین را دارد فقط به این دلیل است که در فلان مکان به دنیا آمده است. به سخن دیگر وقتی انسان بفهمد دینش به دلیل زادگاهش است، ابهت آن دین نزدش کم‌ می‌شود. البته استثناهایی هم وجود دارند که بسیار محدودند. اما واقعیت دوم اینکه همه کارکردهایی که یک دین برای عده‌ای دارد، دین دیگر هم برای عده دیگر چنان کارکردهایی دارد. به عنوان مثال  مسلمان با نماز آرامش پیدا می‌کرد، بودایی هم با مدیتیشن. هندو با یوگا و مسیحی با اشعار ربانی‌اش. کدام کارکرد در دین "من" وجود دارد که پیروان سایر ادیان از آن می‌نالند؟ ما چنین چیزی نداریم. از آن طرف اگر در دینی نقطه ضعفی وجود داشت در دین دیگر هم نقطه ضعفی بود. این مساله به نوعی کثرت‌گرایی دینی منجر شد. این کثرت‌گرایی دینی هم‌مرز با نسبی‌گرایی دینی است. بدین معنی که خوب و بد ادیان نسبی است. وقتی نسبی‌گرایی پیش آمد دیگر انتظار شخص نسبت به دین قبلی‌اش مثل سابق نخواهد بود. التزام شخص به همان قرص و محکمی سابق نخواهد بود و این باعث می‌شود که آنچه دین برای انسان تامین می‌کرد، دیگر به آن قوت تامین نکند و یکی از آن چیزها اخلاق است. زمانی که دین در نظر فرد سست شد و یا لااقل سست‌تر از سابق شد، آنگاه اخلاق کارکرد سابق را نخواهد داشت.
این مشکلی است که در حال حاضر هم وجود دارد. پدران و مادران ما اگر خوبی هم داشتند آن را به دین‌شان نسبت می‌دادند.

دین، آنها را از رذائل اخلاقی باز می‌داشت اما امروزه دیگر ما نمی‌توانیم صرفا به عذاب اخروی و هراس از آن اکتفا کنیم و باید پشتوانه‌های دیگری فراهم بیاید و این مساله دیگر آن ابهت و بازدارندگی سابق را ندارد.
این امر در واقع یک مشکل است، بگذریم که این مساله آثار منفی دیگری را هم برای اخلاق دارد.
ملکیان در جمع‌بندی صحبت‌هایش گفت: پس تضعیف دین باعث شد اخلاقی زیستن دشوارتر از سابق شود. عامل دوم فردگرایی است. تمدن جدید غرب تمدنی فردگراست. به زبان ساده یعنی پیش از مدرنیته هر کسی در هر جای جهان زندگی می‌کرد خودش را سلول یک بدن می‌دانست که اسم آن بدن «جامعه ‌من» بود. همه چیز اینگونه معنا پیدا می‌کرد و هرکسی جزو یک کل بود و نیز مصالح و مفاسد او مصالح و مفاسد کل بود.

وی بین فردگرایی و جمع‌گرایی تفاوت مهمی قائل است به عقیده ملکیان در جمع‌گرایی قدیم هر فردی سلولی از بدن به نام جامعه به حساب می‌آمد. همه وقت می‌بایست از کیان جامعه در برابر تعرضات فرد جلوگیری می‌شد تا مبادا به پیکر صدمه بزند و حقوق و اخلاق هم در قدیم بر این اساس تنظیم شده بود. او ادامه داد: وقتی فردگرایی به وجود آمد، باید از تعرضاتی  که جامعه می‌خواهد به حقوق فرد وارد کند جلوگیری کرد. به همین دلیل اخلاق و حقوق قدیم کلا با اخلاق و حقوق جدید متفاوت است. نظام قدیم تکلیف‌محور بود و نظام جدید حق‌محور است. فرد باید در این سیستم به گونه‌ای رفتار کند که کسی به حقوق او تعرض نکند و هر کسی یک تکلیف دارد و آن هم دفاع از حقوق خودش است!
اما یک مشکل سومی هم وجود دارد و آن برابری‌گرایی است. این برابری‌گرایی، اخلاقی بودن را در میان ما دشوار کرده است.

در جامعه پیشامدرن چون برابری‌گرایی نبود و ما قبول می‌کردیم که از ما بهترانی وجود دارند، همین اقرار به وجود افرادی با فهم‌تر از ما جامعه را اخلاقی می‌کرد.
در بین این افراد بافهم‌تر از بقیه اول از همه پیامبران بودن و اگر دعوت به کاری می‌کردند همه قبول می‌کردند. عارفان هم آتوریته و اقتدار داشتند و خیلی از مسائل و مشکلات جامعه را حل می‌کردند. دسته سوم نه پیامبر بودند و نه عارف به آنها فرزانه مردان می‌گفتند. مثال بارز این دسته کنفوسیوس بود که نه عارف بود و نه پیغمبر بلکه یک فرزانه بود. دسته چهارم پیران بودند که در اکثر فرهنگ‌ها آنها را کامل می‌دانستند و به دلیل تجارب گذشته اقتدار پیدا می‌کردند.

مصطفی ملکیان روشنفکر و استاد دانشگاه  در پایان سخنانش این‌ 4 آتوریته را عاملی دانست که جامعه را در چنبره  اخلاق نگه می‌داشت اما برابری‌گرایان را به عنوان کسانی معرفی کرد که معتقدند هیچ‌کس بر دیگری رجحان ندارد.
او گفت: به عقیده برابری‌گرایان حرف آن پیغمبر یکی است، حرف من هم یکی است و هکذا عارف و پیر و فرزانه. اگر هریک از اینها بخواهد حرفش مقبول بیفتد باید قدرت امتاع داشته باشد. در صورتی که در قدیم این چنین نبود. پیرمرد فقط کافی بود رایش را اظهار کند.
وقتی آن آتوریته‌ها از بین رفته‌اند دیگر آن شیرازه هم از هم پاشیده می‌شود و ما را به چنبره اخلاقی‌بودن نمی‌کشاند.

آخرین بخش از صحبت‌های استاد مصطفی ملکیان در مورد تقسیم اخلاق کنونی به دو بعد بود. او در این‌باره چنین گفت: یک بعد این است که فرد آن قدر جلو می‌رود تا جایی که قانون جلویش را بگیرد و دیگر اینکه آن قدر جلو می‌رود تا آنجا که منافع شخصی‌اش اقتضا کند.
در چنین جامعه‌ای اخلاقی‌زیستن واقعا دشوار می‌شود. اینجاست که باید به دنبال راهی گشت که باز هم اخلاق به صحنه اجتماع باز گردد. یعنی اخلاق از منفعت جدا شود  و نیز از حقوق. ما صرفا با حقوق نمی‌توانیم یک جامعه را اداره کنیم. باید به دنبال انسان‌هایی باشیم که حقوقشان تحت‌تاثیر اخلاقشان باشد نه اخلاقشان تحت تاثیر حقوقشان.

نوشته شده توسط مهدی نادری نژاد در یکشنبه هفتم تیر 1388 | موضوع: دین مهر